انواع جرثقیل ساختمانی؛ راهنمای انتخاب بهترین مدل برای پروژه 

توان واقعی یک جرثقیل به شعاع کار و پیکربندی بوم وابسته است، نه به عددی که روی بدنه درج شده است. یک دستگاه ممکن است بار سنگینی را در فاصله نزدیک بلند کند، اما همان بار را در فاصله دورتر تحمل نکند. تا زمانی که این اصل درک نشود، هر انتخابی با ریسک همراه است. در این مقاله مدل های مختلف جرثقیل ساختمانی را معرفی می کنیم تا بتوانید نوع مناسب با پروژه خود را تشخیص دهید.

منظور از جرثقیل ساختمانی چیست؟

جرثقیل های ساختمانی، ماشین آلات لجستیک در سایت های عمرانی هستند که مسئولیت جابجایی بارهای حجیم و نصب اسکلت های سازه ای را بر عهده دارند. وقتی می گوییم جرثقیل ساختمانی، منظور یک مدل خاص نیست. هر دستگاهی که در کارگاه عمرانی بار را بلند کند و در ارتفاع یا فاصله ای معین جابجا کند، زیر این عنوان قرار می گیرد.

مکانیسم همه این دستگاه ها مشابه است. یک موتور دیزلی یا برقی از طریق سیم بکسل و قرقره بار را بالا می کشد. یک بازو یا بوم فاصله افقی بار تا مرکز دستگاه را تعیین می کند و وزنه تعادل از واژگونی جلوگیری می کند. تفاوت جرثقیل های ساختمانی در همین اجزاست: طول و نوع بوم، شیوه استقرار روی زمین یا سازه و توان موتور.

اهمیت انتخاب جرثقیل ساختمانی مناسب

اگر ظرفیت جرثقیل از وزن بار کمتر باشد، خطر واژگونی و آسیب های جبران ناپذیر قطعی است. از سوی دیگر، انتخاب دستگاهی بزرگ تر از نیاز پروژه، به معنای هدر رفت بودجه برای اجاره و حمل و نقل تجهیزات است. انتخاب نوع مناسب جرثقیل ساختمانی، سه دستاورد برای کارگاه دارد. 

اول، سرعت اجرا افزایش می یابد؛ چرا که دستگاه بدون توقف، متناسب با ابعاد و ارتفاع پروژه کار می کند. دوم، هزینه ها مدیریت می شوند و از پرداخت مبلغ اضافی برای اجاره و مونتاژ دستگاه های غول پیکر غیرضروری جلوگیری می شود. سوم، ایمنی سایت ارتقا یافته و ریسک بروز حادثه برای نیروی انسانی و تجهیزات کاهش می یابد. 

انواع جرثقیل ساختمانی

هر پروژه عمرانی شرایط کاری مخصوص خود را دارد. جابجایی تیرآهن در یک معبر تنگ شهری با استقرار قطعه ای چند تنی در محوطه باز یک پالایشگاه از هر نظر متفاوت است. سازندگان نیز به همین دلیل مدل های گوناگونی تولید کرده اند تا هر یک پاسخگوی موقعیتی خاص باشد. اگر انواع جرثقیل ساختمانی را بشناسید و کاربرد هریک را بدانید، راحت تر می توانید مدل درست را انتخاب کنید. 

برخی از این دستگاه ها چرخ دارند و جابجا می شوند. اما بعضی از آنها نیز در محل ثابت باقی می مانند و گروهی برای کار در ارتفاع های بلند ساخته شده اند. تفکیک میان این دسته ها همیشه قطعی نیست و برخی مدل ها ویژگی چند گروه را دارند. بنابراین، تمرکز ما بر شناسه و کاربرد اصلی هر مدل خواهد بود.

جرثقیل کفی دار

این مدل روی شاسی یک کامیون سوار می شود و در کنار بازوی بالابر، یک کفی برای حمل بار دارد. دستگاه می تواند بار را بلند کند، روی کفی خود قرار دهد و به نقطه دیگری منتقل کند. کارگاه هایی که به بارگیری و حمل همزمان نیاز دارند، مانند جابجایی تیرآهن یا کانکس میان چند نقطه، هر دو عملیات را با همین یک دستگاه انجام می دهند.

ظرفیت جرثقیل کفی دار متوسط است و بیشتر برای کارهای شهری و نیمه سنگین کاربرد دارد. مزیت اصلی آن استقلال در حمل بار است، زیرا بدون نیاز به تریلی جداگانه بار را برمی دارد و منتقل می کند. کارایی این دستگاه روی زمین نرم و ناهموار محدود است و پیش از استقرار باید سفتی سطح بررسی شود. 

اگر کار شما با این نوع دستگاه هماهنگ است، بهتر است شرایط اجاره جرثقیل را از پیش بررسی کنید. این کار به شما کمک می کند تا جرثقیل را با مدل و ظرفیت متناسب با پروژه انتخاب کنید.

تاور کرین (جرثقیل برجی)

تاور کرین، بلندترین مدل جرثقیل ساختمانی است و در ساخت برج ها به کار می رود. این جرثقیل از سه بخش تشکیل شده است: یک برج عمودی خرپایی، یک بازوی افقی برای حمل بار و یک بازوی کوتاه تر در پشت که وزنه تعادل روی آن قرار دارد. 

برج این دستگاه با افزودن قطعات لوله ای به تدریج بلند می شود و هم زمان با پیشرفت ساختمان ارتفاع می گیرد. مزیت تاور کرین دسترسی به ارتفاع و شعاع زیاد با اشغال فضای کم در پای برج است. واحد چرخان بالای برج، بازو را به طور کامل می چرخاند و اپراتور از کابین به تمام کارگاه دید دارد. 

در مقابل، این دستگاه به طراحی دقیق پایه، مونتاژ حساب شده و در مواردی مهاربندی نیاز دارد و دمونتاژ آن در پایان کار عملیاتی جداگانه است. 

جرثقیل تلسکوپی

بوم این جرثقیل به صورت کشویی باز و بسته می شود. هنگام نیاز به بازوی بلندتر، بوم بدون نیاز به مونتاژ قطعه اضافی امتداد می یابد. جرثقیل تلسکوپی روی شاسی چرخ دار مستقر می شود و هنگام بلند کردن بار، جک های هیدرولیکی را برای پایداری باز می کند. 

پیش از شروع کار باید فضای باز شدن جک ها، شیب زمین و محدوده چرخش وزنه تعادل بررسی شود. کاربرد اصلی این دستگاه نصب تجهیزات مکانیکی، برپایی سازه فلزی و جابجایی قطعات پیش ساخته است. توجه داشته باشید که با افزایش طول بوم و فاصله بار، ظرفیت مجاز کاهش می یابد. بنابراین، جدول بار را پیش از هر عملیات بررسی کنید.

جرثقیل زمین ناهموار

این دستگاه با نام راف ترین نیز شناخته می شود. در میان انواع جرثقیل ساختمانی، این دستگاه تنها مدلی است که برای سطوح ناهموار (خارج از محدوده کارکرد جرثقیل های شهری) طراحی شده است. شاسی آن کوتاه و مقاوم بوده و چرخ های پهن و آجدار مانع از گیر کردن آن در گل، شن و شیب می شوند. راهسازی، مناطق کوهستانی، آماده سازی سایت های صنعتی و کارگاه های خارج از شهر، محل اصلی کار این دستگاه است. 

ظرفیت این جرثقیل از متوسط تا سنگین متغیر بوده و در سطوح دشوار عملکرد مطمئنی دارد. محدودیت این مدل سرعت پایین در جاده است. زیرا برای حرکت در محدوده کارگاه ساخته شده و انتقال آن به محل با تریلی انجام می شود.

جرثقیل خزنده

جرثقیل خزنده به جای چرخ لاستیکی روی زنجیر یا کراولر حرکت می کند. زنجیرها سطح تماس بزرگی با زمین ایجاد کرده و وزن دستگاه را توزیع می کنند. بنابراین این جرثقیل حتی روی زمین نرم پایداری خود را حفظ می کند. 

کاربرد اصلی این دستگاه در پروژه های بزرگ زیرساختی از جمله سد سازی، پل سازی، ساخت نیروگاه و نصب قطعات صنعتی سنگین است. مونتاژ جرثقیل خزنده به فضای وسیع و سطح آماده نیاز داشته و قطعات و وزنه های آن جداگانه حمل می شوند. این دستگاه برای طی مسافت طولانی نیازمند ترابری است و این موضوع، باید در برنامه ریزی پروژه لحاظ شود.

جرثقیل دروازه ای

جرثقیل دروازه ای یا گنتری، سازه ای فولادی مشابه یک دروازه دارد که روی دو پایه می ایستد و با ریل روی زمین حرکت می کند. برخلاف مدل سقفی که به سقف سالن متصل است، این دستگاه به هیچ ساختمانی وابسته نیست. پایه های این جرثقیل روی کف زمین قرار می گیرند و از این رو، برای استفاده در محوطه های باز مناسب هستند.

این دستگاه در محوطه کارخانه ها، اسکله ها، کارگاه های کشتی سازی و انبارهای بزرگ کاربرد دارد. جرثقیل دروازه ای با حرکت روی ریل، بار را در طول محوطه معین جابجا کرده و برای بارگیری و تخلیه قطعات حجیم عملکرد مناسبی دارد. 

جرثقیل سقفی

جرثقیل سقفی در بالای سالن روی یک سازه فولادی ثابت نصب می شود و بخش متحرک آن روی ریل رفت و آمد می کند. مدل تک تیرک برای فضاهای کوچک و بار سبک تر مناسب است. مدل دوتیرک با دو تیر موازی نیز، بارهای سنگین را جابجا می کند.

محیط کار این جرثقیل سرپوشیده و صنعتی است، مانند کارخانه فولاد، ریخته گری، نیروگاه و خطوط تولید سازه فلزی. عملکرد بالای جرثقیل سقفی در جابجایی های دقیق و تکراری، آن را از سایر انواع جرثقیل ساختمانی متمایز می کند. این دستگاه جایگزین مدل های چرخ دار یا برجی در فضای باز نبوده و کاربرد آن تجهیز یک سوله یا خط تولید است.

جرثقیل بازویی

جرثقیل بازویی یا جیب کرین، دستگاهی با توان متوسط است که به دیوار، ستون ساختمان یا یک پایه مستقل روی فونداسیون متصل می شود. یک بازوی افقی روی این پایه قرار می گیرد و قلاب در امتداد آن حرکت می کند. مدل های ستونی تا ۳۶۰ درجه می چرخند و محدوده ای دایره ای را پوشش می دهند. 

مدل های دیواری چرخش محدودتری دارند. کاربرد اصلی این جرثقیل پوشش گوشه ها، کناره ها و جابجایی قطعه در یک نقطه ثابت کنار خط تولید است. این دستگاه در کنار ماشین آلات بزرگ تر نصب می شود تا بار محدودی را در محدوده ای کوچک منتقل کند.

انواع جرثقیل ساختمانی بر اساس ساختار

پس از آشنایی با تک تک مدل ها، بهتر است آن ها را در یک نگاه کلی دسته بندی کنیم. ساده ترین ملاک برای این کار، قابلیت جابجایی دستگاه است. بر این اساس، جرثقیل های ساختمانی در دو خانواده اصلی ثابت و متحرک قرار می گیرند. هر خانواده منطق طراحی و کاربرد مخصوص خود را دارد.

انتخاب میان این دو گروه به ماهیت پروژه بستگی دارد. یک برج بلند که ساخت آن ماه ها طول می کشد، به یک دستگاه ثابت با پوشش پایدار نیاز دارد. یک نصب کوتاه مدت در چند نقطه شهر، با گزینه متحرک هماهنگ تر است. بنابراین هنگام بررسی این دو خانواده، مدت پروژه، تعداد نقاط کار و هزینه مونتاژ را با هم بسنجید.

جرثقیل های ثابت

جرثقیل ثابت پس از نصب در یک محل، تا پایان کار در همان نقطه باقی می ماند. تاور کرین، دروازه ای، سقفی و بازویی در این گروه قرار می گیرند. وجه مشترک این دستگاه ها تکیه به یک پایه یا سازه مستحکم است که زور و پایداری لازم را در طول کار تامین می کند. مزیت این دسته، پوشش پیوسته و مطمئن یک محدوده مشخص در مدت طولانی است. 

دستگاه پس از قفل شدن در محل، بارهای سنگین را جابجا می کند. در مقابل، نصب این دستگاه ها به برنامه ریزی، سطح یا سازه ای با ظرفیت تایید شده و اغلب مهاربندی نیاز دارد. هنگام مقایسه این دستگاه با سایر مدل های جرثقیل ساختمانی، باید در نظر داشته باشید که دمونتاژ آن ها در پایان پروژه نیز عملیاتی جداگانه است.

جرثقیل های متحرک

جرثقیل متحرک روی شاسی چرخ دار یا زنجیری سوار است و می تواند در محل کار یا میان پروژه ها جابجا شود. جرثقیل های کفی دار، تلسکوپی، زمین ناهموار و خزنده در این دسته قرار می گیرند. این دستگاه ها نیروی خود را از موتور دیزلی خودرو حامل گرفته و عملکردشان هیدرولیکی است.

مهم ترین مزیت این گروه، انعطاف بالا و استقرار سریع است. توان و ثبات این دستگاه ها به پیکربندی بوم، وزنه تعادل، شعاع بار و ظرفیت زمین وابسته است. مدل های سنگین این گروه نیز برای طی مسافت طولانی به ترابری جداگانه نیاز دارند.

معیار های تعیین کننده نوع جرثقیل مناسب پروژه

اگر در انتخاب گزینه ای از بین انواع جرثقیل ساختمانی مردد هستید، بهتر است این سه پرسش را از خود بپرسید: بار چقدر سنگین است، تا چه ارتفاعی باید برود و در چه فاصله ای از دستگاه قرار می گیرد. پاسخ این سه پرسش، فهرست گزینه ها را از چند ده مدل به دو یا سه مدل کاهش می دهد. 

عوامل بعدی مانند وضعیت زمین، فضای استقرار و مدت پروژه، انتخاب را از میان همین گزینه های محدود مشخص می کنند. نکته مهم، وابستگی این معیارها به یکدیگر است. ظرفیت اسمی یک جرثقیل ۵۰ تنی به این معنا نیست که در هر شرایطی ۵۰ تن بلند می کند. با افزایش شعاع کاری، ظرفیت واقعی افت می کند. به همین دلیل هشت معیار زیر را باید در کنار هم سنجید.

• وزن و نوع بار

اولین گام، تعیین نوع و وزن باری است که قرار است جابجا شود. علاوه بر وزن، ابعاد بار، محل مرکز ثقل، نقاط اتصال و میزان حساسیت آن نیز بر انتخاب ظرفیت اثر می گذارند. حمل یک کانکس با حمل یک مخزن آب یا سازه فلزی تفاوت دارد و انتخاب دستگاهی با ظرفیت ناکافی خطر جدی به همراه می آورد.

• ارتفاع مورد نیاز برای بلند کردن

باید مشخص شود بار تا چه ارتفاعی بالا می رود. ارتفاع سازه، طول اسلینگ و فاصله ایمنی لازم از موانع، همگی در این محاسبه دخیل اند. عملیاتی مانند برپایی اسکلت فلزی یا استقرار تجهیزات روی پشت بام، به دستگاهی نیاز دارد که ارتفاع قلاب و طول بوم آن پاسخگوی این نیاز باشد.

• شعاع کاری

شعاع کار، فاصله افقی مرکز چرخش جرثقیل تا محل برداشت یا استقرار بار است. اهمیت این عدد در آن است که با افزایش فاصله بار، توان مجاز دستگاه کاهش می یابد. جرثقیلی که بار سنگینی را در فاصله نزدیک بلند می کند، ممکن است همان بار را در فاصله دورتر تحمل نکند. بنابراین شعاع کار را از ابتدا با دقت اندازه گیری کنید.

• نمودار بار

نمودار بار، مرجع واقعی توان انواع جرثقیل ساختمانی است. این نمودار مشخص می کند که دستگاه با طول بوم، زاویه، شعاع و پیکربندی معین وزنه و جک، مجاز به بلند کردن چه وزنی است. عدد درج شده روی بدنه جایگزین این نمودار نمی شود. پیش از هر عملیات، وضعیت واقعی دستگاه را با نمودار بار تطبیق دهید تا از محدوده ایمن خارج نشوید.

• شرایط زمین و محل استقرار

پیش از استقرار باید وضعیت زمین مشخص باشد: ظرفیت باربری خاک، کیفیت زیرسازی، میزان شیب و وجود حفره یا تاسیسات مدفون. زمین سست به سرعت نشست می کند و امکان واژگونی دستگاه را بالا می برد. برای مدل های چرخ دار، فضای باز شدن جک ها نیز مهم است. مدل های زنجیری وزن را بیشتر توزیع می کنند، اما سطح کار باز هم باید بررسی شود.

• محدودیت های محیطی

گاهی شرایط اطراف کارگاه، مدل دستگاه را تعیین می کند. باد، خطوط برق، ساختمان های مجاور، ترافیک، دید اپراتور و محدوده تردد نیروی انسانی، باید در طرح لیفت لحاظ شوند. در یک معبر تنگ شهری، عرض معبر و فضای چرخش وزنه تعادل ممکن است انتخاب را از میان چند گزینه محدود کنند.

• مدت زمان پروژه

در پروژه های طولانی مدت مانند برج سازی، دستگاه ثابت با وجود هزینه مونتاژ اولیه، در مجموع مقرون به صرفه تر است. برای کارهای کوتاه و مقطعی، مدل متحرک با استقرار سریع پیشنهاد می شود. تعداد لیفت ها، مدت اجاره و زمان توقف را در کنار هم بسنجید و سپس تصمیم بگیرید.

• الزامات ایمنی و مقررات محلی

صرف نظر از انتخاب نوع جرثقیل ساختمانی، رعایت اصول ایمنی و استفاده از نیروی آموزش دیده در تمامی مراحل الزامی است. استانداردهایی مانند ISO 12480 مراحل انتخاب دستگاه تا کار با آن را پوشش می دهند. بازرسی پیش از شروع، هماهنگی علائم میان اپراتور و علامت دهنده و رعایت مقررات محلی، از موارد ضروری پیش از هر عملیات باربرداری هستند.